Các triệu chứng bệnh Alzheimer

Triệu chứng Alzheimer không bắt đầu bằng một dấu hiệu duy nhất. Bệnh thường khởi phát bằng việc quên thông tin vừa mới tiếp nhận, rồi lan sang khả năng phán đoán, ngôn ngữ, định hướng và cuối cùng là sinh hoạt hằng ngày. Điều khiến gia đình bỏ lỡ giai đoạn sớm là nhầm những thay đổi này với chuyện "già thì hay quên".

Bài viết dưới đây giúp bạn phân biệt hay quên do tuổi tác với dấu hiệu đáng lo, nhận biết triệu chứng theo từng giai đoạn bệnh và biết khi nào cần đưa người thân đi khám.

Hay quên do tuổi tác khác gì với dấu hiệu Alzheimer?

Đây là câu hỏi quan trọng nhất và cũng là chỗ dễ nhầm nhất. Người lớn tuổi khỏe mạnh vẫn có thể quên tên một người quen rồi nhớ lại sau đó, hoặc mất vài phút tìm chìa khóa. Điều này không đồng nghĩa với sa sút trí tuệ.

Dấu hiệu đáng lo là khi việc suy giảm trí nhớ bắt đầu ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày và nặng dần theo thời gian. Theo Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ (NIA), vấn đề trí nhớ thường là một trong những dấu hiệu đầu tiên của Alzheimer, nhưng bệnh cũng có thể khởi đầu bằng các biểu hiện ngoài trí nhớ như khó tìm từ để diễn đạt, khó nhận biết hình ảnh và không gian, hoặc giảm khả năng lập luận và phán đoán¹.

Một cách phân biệt thực tế cho gia đình:

• Quên rồi tự nhớ lại, vẫn tự xoay xở được công việc quen thuộc: thường là thay đổi do tuổi tác.
• Hỏi đi hỏi lại cùng một câu trong ngày, quên hẳn sự việc vừa xảy ra, nhầm lẫn khi trả tiền hoặc tính toán, đi lạc trên đường quen: cần được thăm khám.

Triệu chứng bệnh Alzheimer theo từng giai đoạn

NIA mô tả Alzheimer tiến triển qua các giai đoạn: tiền lâm sàng, nhẹ, vừa và nặng¹. Cách phân chia này bám theo mức độ ảnh hưởng thực tế lên người bệnh, nên dễ dùng hơn cho gia đình so với các bảng chia nhiều giai đoạn chi tiết.

Giai đoạn tiền lâm sàng: chưa có triệu chứng

Các thay đổi trong não liên quan đến Alzheimer, như hình thành mảng amyloid hoặc đám rối tau, có thể bắt đầu từ một thập kỷ hoặc lâu hơn trước khi xuất hiện vấn đề về trí nhớ và tư duy. Tuy nhiên, không phải ai có những thay đổi này trong não cũng sẽ tiến triển thành sa sút trí tuệ¹.

Điều này giải thích vì sao Alzheimer hầu như không thể phát hiện ở giai đoạn này nếu chỉ dựa vào quan sát thông thường.

Giai đoạn nhẹ: gia đình bắt đầu nhận ra

Ở giai đoạn nhẹ, người bệnh trông vẫn khỏe mạnh nhưng ngày càng khó xử lý những việc xung quanh. Đây cũng là giai đoạn Alzheimer thường được chẩn đoán¹. Các biểu hiện có thể gặp:

• Mất trí nhớ tới mức ảnh hưởng sinh hoạt hằng ngày.
• Phán đoán kém, dẫn đến những quyết định sai.
• Mất đi sự chủ động, ít khởi xướng việc như trước.
• Không nhớ ngày tháng hoặc không rõ mình đang ở đâu.
• Mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành công việc quen thuộc.
• Hỏi lại cùng một câu hỏi hoặc quên thông tin vừa mới biết.
• Khó khăn khi cầm tiền và thanh toán hóa đơn.
• Khó lập kế hoạch hoặc giải quyết vấn đề.
• Đi lang thang và bị lạc.
• Để quên đồ vật ở những vị trí bất thường.
• Thay đổi tâm trạng và tính cách, tăng lo âu hoặc dễ gây hấn.

Xem thêm: 6 dấu hiệu suy giảm trí nhớ bạn không nên bỏ qua

Giai đoạn vừa: cần giám sát và chăm sóc nhiều hơn

Khi bệnh tiến triển sang mức độ vừa, người bệnh cần được giám sát và chăm sóc chặt chẽ hơn. Đây thường là giai đoạn tạo áp lực lớn cho người thân¹. Các triệu chứng có thể bao gồm:

• Lú lẫn và mất trí nhớ tăng lên, quên cả sự kiện hoặc tiểu sử bản thân.
• Rút lui khỏi các hoạt động xã hội.
• Không còn khả năng học điều mới.
• Khó khăn về ngôn ngữ, đọc, viết và làm việc với con số.
• Khó sắp xếp suy nghĩ và tư duy logic, giảm khả năng tập trung.
• Khó thích ứng với tình huống mới.
• Thay đổi giấc ngủ: ngủ nhiều ban ngày, bồn chồn về đêm.
• Khó thực hiện những việc quen thuộc nhiều bước, ví dụ mặc quần áo.
• Thỉnh thoảng không nhận ra người thân và bạn bè.
• Ảo giác, hoang tưởng và đa nghi.
• Hành vi bốc đồng, cơn bùng nổ cảm xúc không phù hợp.
• Bồn chồn, kích động, lo âu hoặc đi lang thang, đặc biệt vào cuối buổi chiều và buổi tối.

Giai đoạn nặng: phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc

Người bệnh Alzheimer giai đoạn nặng không còn khả năng giao tiếp và phụ thuộc hoàn toàn vào người khác trong việc chăm sóc. Vào giai đoạn cuối đời, người bệnh có thể nằm tại giường phần lớn hoặc toàn bộ thời gian khi cơ thể suy kiệt dần¹. Các biểu hiện thường gặp gồm mất khả năng giao tiếp, không còn nhận biết về những trải nghiệm gần đây hoặc môi trường xung quanh, và cần trợ giúp trong mọi hoạt động cá nhân.

Khi nào cần đưa người thân đi khám?

Không cần chờ đến khi triệu chứng rõ ràng. Nên sắp xếp đi khám khi xuất hiện những tình huống sau:

• Trí nhớ suy giảm tới mức ảnh hưởng công việc hoặc sinh hoạt hằng ngày.
• Người bệnh hỏi lại cùng một thông tin nhiều lần trong thời gian ngắn.
• Gặp khó khăn khi quản lý tiền bạc, hóa đơn hoặc thuốc men.
• Đi lạc ở nơi quen thuộc.
• Thay đổi rõ về tính cách, tâm trạng hoặc hành vi.
• Triệu chứng nặng dần theo tháng thay vì dao động lên xuống.

Đi khám sớm không chỉ để xác định Alzheimer. Nhiều nguyên nhân khác cũng gây vấn đề trí nhớ, như đột quỵ, u não, bệnh Parkinson, rối loạn giấc ngủ, tác dụng phụ của thuốc, nhiễm trùng hoặc một dạng sa sút trí tuệ khác. Một số tình trạng trong đó có thể điều trị được và thậm chí hồi phục². Đây là lý do quan trọng để không tự kết luận ở nhà.

Bác sĩ chẩn đoán Alzheimer bằng cách nào?

Không có một xét nghiệm đơn lẻ nào cho ra chẩn đoán. Bác sĩ thường kết hợp nhiều phương pháp²:

• Hỏi bệnh sử từ cả người bệnh và người thân: sức khỏe tổng quát, thuốc đang dùng, chế độ ăn, bệnh lý trước đây, khả năng sinh hoạt, thay đổi hành vi và tính cách.
• Làm các bài kiểm tra trí nhớ, giải quyết vấn đề, sự chú ý, đếm và ngôn ngữ.
• Xét nghiệm máu, nước tiểu và các xét nghiệm thường quy để tìm nguyên nhân khác.
• Đánh giá tâm thần để xác định trầm cảm hoặc rối loạn tâm thần khác có đang gây ra hay góp phần vào triệu chứng không.
• Chụp hình ảnh não như CT, MRI hoặc PET để hỗ trợ chẩn đoán hoặc loại trừ nguyên nhân khác.

Một điểm gia đình nên lưu ý: hiện đã có xét nghiệm máu đo nồng độ beta-amyloid, nhưng NIA nêu rõ rằng kết quả xét nghiệm máu đơn lẻ không nên được dùng để chẩn đoán sa sút trí tuệ, mà chỉ được xem xét cùng với các đánh giá khác². Vì vậy, các gói "tầm soát nhanh" không thay thế được khám chuyên khoa.

Người có vấn đề về trí nhớ nên tái khám mỗi 6 đến 12 tháng để bác sĩ theo dõi diễn tiến².

Xem thêm: Bệnh Alzheimer và các phương pháp hỗ trợ tự nhiên

Về dinh dưỡng và thực phẩm bổ sung: cần hiểu đúng giới hạn

Nhiều gia đình sau khi biết chẩn đoán sẽ tìm đến các sản phẩm bổ sung với hy vọng làm chậm bệnh. Cần nói rõ: hiện không có thực phẩm bổ sung nào được xem là phương pháp điều trị Alzheimer, và việc dùng chúng không thể thay thế thăm khám, theo dõi cũng như phác đồ của bác sĩ chuyên khoa.

Điều thực sự giúp ích cho người bệnh và gia đình ở giai đoạn này là chế độ ăn cân bằng, duy trì vận động phù hợp với thể trạng, giữ giấc ngủ ổn định, giữ kết nối xã hội và tái khám đúng hẹn. Nếu muốn bổ sung bất kỳ dưỡng chất nào, hãy trao đổi với bác sĩ đang điều trị cho người bệnh, đặc biệt khi người bệnh đang dùng nhiều loại thuốc.

Tóm lại

Triệu chứng Alzheimer tiến triển dần, từ những thay đổi kín đáo về trí nhớ và phán đoán cho tới lúc người bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc. Việc quan trọng nhất mà gia đình có thể làm là để ý những thay đổi nhỏ nhưng nặng dần, và đưa người thân đi khám sớm thay vì chờ đợi hay tự tìm cách xử lý tại nhà.